Ga Tokyo, di sản kiến trúc giữa lòng thành phố hiện đại - Ảnh: BÙI DUY ĐỨC
Càng khám phá Tokyo, tôi càng thấy ẩn sâu trong đó sự hoài niệm, những ký ức đô thị được gìn giữ khéo léo bên cạnh những công trình đương đại. Điều này thôi thúc tôi tìm hiểu sâu hơn về cách người Nhật kể những câu chuyện quá khứ trong không gian đô thị hiện đại của mình.
Triết lý Kintsugi tại Tokyo - biến đổi nhưng không xóa bỏ
Kintsugi là nghệ thuật dùng vàng để gắn kết những mảnh gốm vỡ - không che giấu vết nứt mà tôn vinh nó. Trong quy hoạch đô thị, người Nhật cũng áp dụng chính tư duy này. Với họ, quá khứ dù có những khiếm khuyết hay không còn hợp thời thì cũng không phải để lãng quên hay giữ trong bảo tàng, mà để tiếp tục đối thoại với hiện tại.
Thay vì đập bỏ các công trình, họ lồng ghép cái mới vào cấu trúc cũ. Như tòa nhà KITTE ngay trước ga Tokyo, họ giữ nguyên phần bệ mặt tiền bằng đá theo trường phái cổ điển và xây tòa nhà chọc trời bằng kính hiện đại phía trên.
Ở đây, ta thấy quá khứ làm nền, làm "hồn cốt" cho hiện tại vươn lên. Đi dạo quanh các con phố, tôi thấy những câu chuyện quá khứ được kể thông qua các phương thức tinh tế, sáng tạo đem đến cho thành phố một vẻ đẹp vừa hiện đại, vừa có bề dày lịch sử qua những nét "duyên ngầm" đặc trưng xứ hoa anh đào.
Ngôi đền Shinto giữa phố - Ảnh: BÙI DUY ĐỨC
Người Nhật rất giỏi trong việc nhắc nhở "hành khách" về quá khứ từ những chi tiết nhỏ trong đời sống. Tại các ga tàu điện ngầm, giai điệu phát ra trước khi tàu chạy, gọi là Eki-melo, thường là các bản nhạc dân ca địa phương hoặc các bài hát lịch sử gắn liền với khu vực đó.
Chỉ cần bước xuống ga, bạn đã nghe như vùng đất này đang cất lời kể câu chuyện của chính nó. Tôi tới thăm ga JR Ochanomizu nổi tiếng với khung cảnh "ba tầng tàu chạy" vắt ngang sông Kanda được giới nhiếp ảnh rất yêu thích. Bên cạnh đó, nơi đây còn được coi là "thánh địa" khởi nguồn cho cuộc đời của nhân vật biểu tượng nhất trong lịch sử manga: Astro Boy cuốn hút biết bao bạn trẻ khắp thế giới.
Hình ảnh Astro Boy ngộ nghĩnh trên đường - Ảnh: BÙI DUY ĐỨC
Rải rác quanh ga và các tòa nhà lân cận thường có hình ảnh các nhân vật của tác giả Tezuka để chào đón du khách. Thay vì những tiếng chuông thông thường, ga sử dụng giai điệu của bài hát chủ đề trong phim hoạt hình Astro Boy. Đây là một cách tri ân tinh tế, khiến người hâm mộ cảm thấy như đang bước vào thế giới viễn tưởng của những cuốn truyện tranh ngay khi bước chân xuống sân ga.
Điều này khiến tôi không khỏi suy nghĩ về không gian đô thị tại Hà Nội và TP.HCM. Liệu chúng ta có thể học cách người Nhật "thổi hồn" thêm vào những hạ tầng giao thông khô khan, biến chúng thành những điểm đến du lịch, những điểm đến giàu bản sắc và những không gian có chiều sâu thực sự?
Tôn trọng "vết sẹo lịch sử" và không gian di sản
Đi trên đường phố Tokyo, tôi bắt gặp những ngôi đền Shinto nhỏ bé, gốc cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi nằm lọt thỏm giữa hai tòa nhà chọc trời hoặc ngay trên sân thượng của các trung tâm thương mại. Người Nhật không giải tỏa đền chùa để làm đường, họ nắn đường hoặc xây tòa nhà bao quanh đền.
Ngoài ra, quanh khu vực Shinjuku - nhà ga xe lửa nhộn nhịp nhất thế giới, tôi đã rất ngạc nhiên khi thấy những nghĩa trang của khu phố vẫn được gìn giữ trang nghiêm. Ký ức về những người đã khuất vẫn hiện diện giữa đời sống thường nhật. Đó là minh chứng rõ ràng cho khả năng cùng chung sống của quá khứ và hiện tại trong không gian đô thị.
Những "vết sẹo" chiến tranh trong vụ nổ hạt nhân cũng được kể tại không gian nhà ga Shibuya ở Tokyo thông qua tác phẩm của họa sĩ Tarō Okamoto vẽ vào năm 1967. Bức bích họa này mô tả vụ nổ bi thảm của một quả bom nguyên tử, mang thông điệp tưởng nhớ các nạn nhân ở Hiroshima và Nagasaki.
Tác phẩm của họa sĩ Tarō Okamoto - Ảnh: BÙI DUY ĐỨC
Lịch sử của tác phẩm nghệ thuật này cũng hấp dẫn không kém gì những hình ảnh mà nó miêu tả. Bức bích họa được vẽ để trưng bày trong một khách sạn mới ở thành phố Mexico, nhưng vị khách đặt hàng đã phá sản trước khi công trình khánh thành.
Bức bích họa sau đó đã biến mất trong nhiều thập kỷ và được tìm thấy vào năm 2003 tại một vùng ngoại ô Mexico. Lúc đó, tác phẩm đã bị hư hại nặng nề. Sau khi tiêu tốn hàng trăm triệu USD để phục chế, bức tranh được chia thành nhiều phần rồi vận chuyển đến Nhật Bản vào năm 2005. Thật đáng tiếc, tác giả đã qua đời ngay trước khi nó đến nơi.
Sau một vài cuộc triển lãm, nhiều bảo tàng đã tham gia đấu thầu để được trưng bày tác phẩm vĩnh viễn. Cuối cùng, người ta quyết định đặt nó trong một hành lang công cộng ở ga Shibuya để đông đảo công chúng có thể chiêm ngưỡng bức tranh như một tác phẩm nghệ thuật dành cho cộng đồng. Kể từ năm 2018, hàng tỉ người đã đi ngang qua kiệt tác khổng lồ này.
Những không gian tiềm năng ở Việt Nam
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh các tuyến metro tại Hà Nội và TP.HCM, chúng ta đang đứng trước nhu cầu phát triển những đô thị nén, theo hướng chuyển đổi từ giao thông cá nhân sang phương tiện công cộng.
Nhà ga là những không gian tiềm năng để kể những câu chuyện đô thị, sẽ có hàng chục ngàn lượt khách mỗi ngày đi qua những điểm nút này. Đó không chỉ là nơi giao nhau thông thường của đường sá và hạ tầng, mà có thể là nơi dành cho những cuộc gặp gỡ giữa nhịp sống đương đại cùng ký ức quá khứ.
Ta có thể tham khảo cách người Nhật kể chuyện quá khứ trong đô thị, đó không phải là sự cố chấp giữ lại cái cũ, mà là nghệ thuật dung hợp. Họ coi thành phố như một cơ thể sống: da thịt có thể thay mới, những tòa nhà có thể mọc lên cao hơn, nhưng "phần hồn" như ký ức, âm thanh, dấu tích lịch sử, di sản, thì phải được nuôi dưỡng để tiếp nối thành một dòng chảy liên tục trong nhịp sống hằng ngày của người dân.
Ga JR Ochanomizu - Ảnh: BÙI DUY ĐỨC
Bến ga có chủ đề Doraemon thú vị - Ảnh: BÙI DUY ĐỨC
Những hình ảnh dễ thương thường thấy ở Tokyo - Ảnh: BÙI DUY ĐỨC